ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ

 

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਈ: ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੰਬੇ ਦੌਰੇ (ਉਦਾਸੀਆਂ) ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ "ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ" ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬਠਾ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੂਰ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।

ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ: 

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ

ਜਨਮ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਹੋਈਆ। (ਜੋ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ,    ਇਹ ਅਕਤੂਬਰ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ)।

ਸਥਾਨ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ 'ਰਾਏ ਭੋਇ ਦੀ  ਤਲਵੰਡੀ' ਸੀ। 'ਰਾਏ ਭੋਇ' ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ (ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ) ਸਨ ਅਤੇ 'ਤਲਵੰਡੀ'  ਦਾ  ਅਰਥ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸਥਾਨ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ  ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 80 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ  ਸਥਿਤ ਹੈ। ( ਅੱਜ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਮਜੂਦ ਹੈ)

 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ

  ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ

ਪਿਤਾ ਜੀ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਰਾਮ ਬੇਦੀ ਸੀ । ਪੇਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਉਹ  ਤਲਵੰਡੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਸਨ ।

ਮਾਤਾ ਜੀ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਾਹੌਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

 ਭੈਣ ਜੀ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ   ਨਾਮ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣੀ।

ਗੁਰੀ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ

ਪਤਨੀ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਗਭਗ ੧੮ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਮੂਲ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਚੰਦਰਾ ਜੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਬੇ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਯਾਤਰਾ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ।

ਪੁੱਤਰ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ:

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ : ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ ੧੪੯੪ ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਈਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸੰਪਰਦਾਇ ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ

ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ : ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ੧੪੯੭ ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਈਆ । ਉਹ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। 

ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਈ ਸੰਗਤੀ ਅਤੇ ਰਬਾਬੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਬਾਬ 'ਤੇ ਸੁਰ ਲਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਮਈ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਰਬਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ 

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਖੀਆਂ

ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ :  ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਲਈ 20 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਪੁੱਤਰ, ਜਾਓ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਵਪਾਰ ਕਰੋ।" ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਭੁੱਖੇ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਸਾਧੂ ਮਿਲੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਉਹਨਾਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਖਿਲਾਉਣ 'ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦਿੱਤੇ। ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਸੌਦਾ?" ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਇਸ 'ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵਪਾਰ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, "ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ" ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ
ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

 

ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦੀ ਘਟਨਾ : ( ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ )

ਇਹ ਘਟਨਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1499 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ: ਇੱਕ ਸਵੇਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਲਈ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ ਚਮਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਚਾਰਨ ਦਿੱਤਾ:

                

                  "ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ , ਨਾ ਕੋ ਮੁਸਲਮਾਨ"
                 (ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ)

ਅੱਜ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਜੂਦ ਹੈ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ 

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਬਲ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹਨ। ਅਸਲ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ  ਜੀ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਰੱਬ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ:

ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।

ਸੰਦੇਸ਼: "ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਕੋ ਮੁਸਲਮਾਨ" ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਲਈ ਸੀ।

 

ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ:

ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ 24 ਸਾਲ (1500 ਤੋਂ 1524 ਈ: ਤੱਕ) ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਉਦਾਸੀਆਂ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ - ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (1500-1506 ਈ:)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 6 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗਾਂ - ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਅਯੁੱਧਿਆ, ਕਾਸ਼ੀ, ਗਯਾ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ:

·      ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਘਟਨਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ

ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਛਿੱਟੇ ਮਰ ਗਏ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਛਿੱਟੇ ਮੇਰੇ ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ?"

ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਬੇਅਰਥ ਤਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ।

·      ਕਾਸ਼ੀ (ਵਾਰਾਨਸੀ) ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ:

"ਜੇ ਪੱਥਰ (ਮੂਰਤੀ) ਨੂੰ ਰੱਬ ਮੰਨ ਲਓ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਰਨਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਦਾ?

ਜੇ ਸੰਗਮਰਮਰ (ਕੰਧ) ਰੱਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਲਨਾ-ਫਿਰਨਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਦਾ?"

ਇਸ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਈ।

·      ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾਨ:

ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾਨ (ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ) ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਨ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਪ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਗ ਸਕਦਾ?"ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਾਧ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਵਾਹੀਅਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਈ।

·      ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਕਾਮਰੂਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

   ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਮਰੂਪ (ਅਸਾਮ) ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ      ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ।

ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ:

   ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ           ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

   ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ             ਇਕਸਾਰ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ।

   ਇਕ ਰੱਬ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ       ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ: ਇਸ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ            ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਬਾਬ 'ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ       ਦਿੱਤਾ।

   ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ       ਫੈਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਚੁਨੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ     ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ।

2. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ - ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (1506-1513 ਈ:) 

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਲਗਭਗ 7 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗਾਂ - ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਕੇਰਲਾ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ:

·      ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

• ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਅਸਲੀ ਧਨ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭਗਤ ਬਣ ਗਏ।
•  ·      ਸੰਗਮ ਦੇਵੀ ਦੀ ਘਟਨਾ:

ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਦੇਵੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ।

·      ਰਾਮਨਾਦ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ:

             ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਮਨਾਦ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ                        ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ।ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਅਤੇ ਸਨਿਆਸੀਆਂ ਨਾਲ                    ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ: "ਜੇ ਰੱਬ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ                 ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਭਾਲਣਾ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?"

·      ਪੁਰੀ (ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ) ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੁਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਜਾਰੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:
"ਜਿਸ ਰੱਬ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ।
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਰੋਟੀ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ?"

·      ਵਿਜਯਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਿਜਯਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ (ਹੁਣ ਕਰਨਾਟਕ) ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਵੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ:

·      ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰੱਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਟਿਲ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

·      ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ:

ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦਿੱਤਾ।

·      ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ:

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਬਾਬ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ।

·      ਧਾਰਮਿਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼:

• ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
• ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।

3.ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ - ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੀਏ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (1514-1518 ਈ:)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਲਗਭਗ 4-5 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਹਿਮਾਲੀਏ ਖੇਤਰ, ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ-ਸਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਣਾ ਸੀ।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ:

·      ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀਨਗਰ (ਕਸ਼ਮੀਰ) ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਰੂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਭਗਤ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।" ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ।

·      ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ (ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ) 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਨਾਥ ਪੰਥ ਦੇ ਯੋਗੀ ਧੁਨੀ-ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?" ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਭਗਤ ਹਾਂ ਜੋ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਭਾਲ ਰਹੇ ਹੋ?"

·      ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ: "ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਾਇਆ।

·      ਤਸ਼ੀ-ਲੁੰਗ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ:

ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਲਗਾਇਆ। ਉਸ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ "ਨਾਨਕ ਪੱਥਰ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

·      ਲਦਾਖ਼ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਦਾਖ਼ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੋਧੀ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸਨਿਆਸੀਆਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ: "ਸੱਚਾ ਧਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਘਰ-ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।"

 

ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ:

ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਘਰ-ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਕੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੱਚਾ ਯੋਗ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸੱਚਾ ਯੋਗੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ।" ਬਾਹਰੀ ਭੇਸ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹਨ।

·      ਰੱਬ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

·      ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।

 ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੱਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਭੇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

4. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ - ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (1518-1521 ਈ:)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਾਤਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ - ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਈਰਾਨ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ:

·      ਮੱਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮੱਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਾਅਬਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਬਲਾ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਸੌ ਗਏ । ਇੱਕ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਸੋ ਗਿਆ ਹੈਂ?" ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਭਾਈ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਘੁਮਾ ਦੋ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਅੱਲਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

ਇਸ ਉੱਤਰ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

·      ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਗ਼ਦਾਦ (ਇਰਾਕ) ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਪੀਰ ਬਹਿਲੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ। ਪੀਰ ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਕੋਲ ਭੇਜੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

·      ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਹਿਰਾਨ, ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰੱਬ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਰੱਬ ਹੈ।

·      ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਵਾਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 'ਤੇ ਪਹਾੜ ਤੋ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਰੋੜ  ਕੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਪਸਾਰ ਕੇ ਉਸ ਪੱਥਰ  ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ:

 ਰੱਬ ਦੀ ਏਕਤਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਭੇਸ ਜਾਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।

ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

 ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ:

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ 'ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ' ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਆਪ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਸਨ:

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖੇਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ।

1. ਨਾਮ ਜਪੋ - ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ
2. ਕਿਰਤ ਕਰੋ - ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੋ
3. ਵੰਡ ਛਕੋ - ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡੋ

ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ:
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੂਹ-ਛਾਤ, ਔਰਤ-ਮਰਦ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਰਚਨਾਵਾਂ:
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 974 ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਧ ਗੋਸ਼ਟ, ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਬਾਰਾਮਾਹ ਹਨ।

 

ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ:
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ 18 ਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਏ। 1539 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਆਪ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਾਏ।

ਵਿਰਾਸਤ:
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ