ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ

 

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ, 1534 ਈ: ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹੀ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ' (ਤਲਾਅ) ਦੀ ਖ਼ੁਦਾਈ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਬਣਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ 'ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ' ਲਈ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। 1 ਸਤੰਬਰ, 1581 ਈ: ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ

ਜਨਮ:

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ, 1534 ਈ: (9 ਅੱਸੂ, ਸੰਮਤ 1591) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਠਾ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ :

ਪਿਤਾ ਜੀ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰੀ ਦਾਸ ਜੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸਨ ।

ਮਾਤਾ ਜੀ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਇਆ ਕੌਰ ਜੀ ਸੀ(ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸਾਰੀ ਦੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਉਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਮਹਿਲਾ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਚੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲ ਸਿਖਾਏ।

painting of guru Ramdas ji

ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ:

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਨਾਈਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੀ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਗੁਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ:

ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਤਾਨ:
ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ:

ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਜੀ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ: ਮੱਧਮ ਪੁੱਤਰ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ ਚੁਣਿਆ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ: ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।

ਜੀਵਨੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ:

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ :

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣਾ:
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ, ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ।

ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ:

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਖੋਦਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ "ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ" ਜਾਂ "ਸੰਤੋਖ ਸਰ" ਕਹਾਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸੰਤੋਖ ਸਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਮਹਿਲ ਦੀ ਨੀਂਹ:
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੂਜੇ ਸਰੋਵਰ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰ ਬਣਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਗੁਰੂ ਕਾ ਮਹਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ।

 

ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਹਰ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਵਾਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੋੜੇ ਦੁਆਰਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸੁੱਖਣਾ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਕਰਹਲੇ, ਮਾਰੂ ਸੌਲਹੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਛਕੇ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਨਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 679 ਸ਼ਬਦਾਂ (ਪਦ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ।

 ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ:

ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ: ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਸੰਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਨ ਜੋ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

 ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ:

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1581 ਈ. (ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 3, ਸੰਮਤ 1638) ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ।