ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ

 

ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Guru Har Rai receives a devotee. Family workshop of Nainsukh of Guler, Punjab Hills,

ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ

ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ, 1630 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਸਨ, ਜੋ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਜੀ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਮਹਿਲਾ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਮਿਲਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੁੱਚਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ - ਮਾਤਾ ਪੁਨੀਆਂ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਜੀ - ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ - ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਯ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ (ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ) - ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ।

ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ

1644ਈ: ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹਾਂ! ਹਮਲਾਵਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮੋੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੂਲ ਚਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦਾ।

ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ:

ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰਹਿਣੀ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਜੀਵਨ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ 'ਮੀਰੀ' ਅਤੇ 'ਪੀਰੀ' ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਨਾ ਜੀਵਨ ਜੀਵਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਤਾਂ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਜਾਂ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।

Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685. Kept in the collection of the mahant of the Ram Rai Darbar complex in Dehradun, Uttarakhand, India.

ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ:

ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ  ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ "ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਬਾਗ਼" (ਹਰਬਲ ਗਾਰਡਨ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਵੰਡਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ "ਵੈਦ ਗੁਰੂ" ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

 ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਭੇਜਣਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਭੇਜੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ) ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ:

ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ  ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵਉੱਚ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾਰਾ ਸਿਕੋਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ: ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸਿਕੋਹ ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਕੋਲ ਇਲਾਜ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦਾਰਾ ਸਿਕੋਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

 

ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ:

7 ਜੁਲਾਈ ਸੰਨ 1661 ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਈ: ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir